TripsHilversum › Fort Honswijk

Back to trip page Trip page This page contains information about Fort Honswijk. It is added as background information for a write-up of a trip to Fort Honswijk. Honswijk

© This personal webpage with information about Fort Honswijk has been created under 'fair use' copyright as background information for a trip we made to Fort Honswijk. All copyrights remain with the copyright holder. If you wish to use copyrighted material from the webpage for purposes of your own that go beyond 'fair use', you must obtain permission from the copyright holders.

Fort Honswijk

On both sides of the River Lek there are two big fortresses: Fort Everdingen on the south bank, and Fort Honswijk on the north bank. The fortresses were built in the 19th century as part of the New Dutch Waterline. The defense works were to close off the entrance to Holland over water against an enemy coming from the east.

Fort Honswijk in 1977
Fort Honswijk in 1977
Fort Honswijk 1870
Fort Honswijk 1870

New Dutch Waterline

New Dutch Waterline
New Dutch Waterline

The New Dutch Waterline is a defence line that spans 85 kilometres. The line starts at Muiden and ends at the Biesbosch and is 3 to 5 kilometres wide. It consists of 45 forts, 6 fortified towns, 2 castles, 85 machine gun casemates, over 700 concrete troop shelters and casemates as well as more than 100 military sluices and water engineering works. The New Dutch Waterline is the largest National Monument in the Netherlands.

In the latter half of the Eighty Years' War of Independence (1568-1648), when the province of Holland had been freed of Spanish troops, Maurice of Nassau planned to defend it with a line of flooded land protected by fortresses that ran from the Zuiderzee (present IJsselmeer) down to the river Waal. In 1629, Prince Frederick Henry started the execution of the plan. Sluices were constructed in dikes and forts and fortified towns were created at strategic points along the line with guns covering especially the dikes that traversed the water line.

After the final defeat of Napoleon in 1815 at the Battle of Waterloo, the United Kingdom of the Netherlands was formed. King William I ordered that Utrecht be included in the Water Line. A Utrecht Line was constructed, which combined with the Hollandic Water Line formed the New Dutch Water Line. Many new forts were built between 1816 and 1885 to push the water line farther to the east.

Despite these new initiatives, work continued to complete the Old Water Line, which then served as a secondary line of defence. The Dutch Fortifications Act (Vestingwet) passed in 1874 determined that the New Dutch Water Line would form part of the Netherlands' central defence system.

The New Dutch Water Line was also based on controlled flooding and water management, only it was more extensive and more manageable than the old water line. An area of polder land 5 km (3 miles) wide could be flooded over a length of 85 km (53 miles) from Muiden to Werkendam. The line also comprised forts and batteries to protect water-control structures and inlets, and to close areas that were not designed to be flooded.

Existing forts were modernized and fitted with bomb-proof bunkers. It was as part of this modernization programme that the casemate (a fortified chamber in the castle's ramparts) was built at Loevestein in 1882-83.

The New Dutch Water Line was never actually put into operation, although it was prepared for defensive action on three occasions; during the Franco-Prussian War (1870), during World War I and during mobilization in 1939 at the onset of World War II.

After World War II, the Water Line ceased to have any major military significance.

Fort Honswijk was built from 1842 until 1848, initially as a closed earthwork with only one building: a large round tower with four floors and a tower moat around it. After the construction, the site hut remained at the entrance and was used as a fort guard's house.

During the The Franco-Prussian War of 1870 the Fort was fully mobilized for a short time.

The introduction of spin-stabilised projectiles and high-explosive grenades made it necessary to carry out a rigorous renovation at the Fort. In the period 1878-1881 the top floor of the tower was removed, and a rampart was built around the tower. The changes made it necessary to replace the cannons outside the tower. The fort was further explanded with additional buildings in the following two decades.

Fort Honswijk 1909
Fort Honswijk 1909
Model Fort Honswijk around 1870
Model Fort Honswijk around 1870

The Fort was mobilized for the second time during the First World War from 1914 until 1918.

Fort Honswijk was briefly used as a concentration camp in 1935. It was set-up to house German communists who fled the nationalist socialist regime in Germany.

The Fort was mobilized for the third and last time during the mobilization of 1939/1940.

The Germans used Fort Honswijk during the occupation as an interrogation camp and to store ammunition for the Luftwaffe.

After the war until 1949, Fort Honswijk was used to imprison collaborators, national socialists, etc. Then it was further used by the Dutch military until 2012.

Sights of Fort Honswijk (1)
Sights of Fort Honswijk (2)
Sights of Fort Honswijk

Dark history of Fort Honswijk

Already in 1935 there was cooperation between the Netherlands and Germany to arrest 'Marxist and Jewish elements'. The Gestapo, the secret police of Germany, had persuaded the Dutch Attorney General Harinxsma to write a letter to the Minister of Justice in 1935. In the letter, Harinxsma proposed to build a concentration camp for German communists who fled to the Netherlands and applied for asylum here. In March 1935 Fort Honswijk, south of Utrecht, was set up as a camp for internees.

Several Dutch government officials were afraid, a fear also instigated by the Gestapo, that after Saarland had joined Germany the Netherlands would be flooded with communists fleeing the Nazi regime.

The Amsterdam Police Commissioner Broekhoff personally reported to the Gestapo in Berlin in 1935 that the Dutch Minister of Justice would cooperate in jointly combating 'Communist and Marxist activities', and Broekhoff encouraged the exchange of information. When it became apparent that the expected influx was not going to materialise the detention camp Fort Honswijk was closed. The 32 communist refugees from Germany who had been imprisoned in Fort Honswijk had been treated relatively well.

1935 pictures of Fort Honswijk

Outside Fort Honswijk
Outside the moat
Fort and Service Accommodation
Fort and Service Accommodation
Fort Honswijk entrance
Fort Honswijk detention camp
Detention camp inside the fort
Fort Honswijk detention camp
Fort Honswijk detention camp 1935
Enclosed area

With the information the Germans and Dutch had exchanged, 250 German 'illegals' who had fled to the Netherlands before the war were arrested by the Sicherheits Polizei after the invasion in May 1940.

In the 1990s a pre-war list emerged from the former DDR archives with the names of seventeen pro-German Dutch (Chief-)Commissioners to whom the German troops and authorities could turn to after the invasion of the Netherlands. The name of Broekhoff was on the list, and that of the Police Commissioner Einthoven, indicating his contacts with the Gestapo in those years. After the war Einthoven would become the director of the predecessor of the Dutch Internal Security Services (BVD).

During the occupation Einthoven would set up the Dutch Union (Nederlandse Unie), together with the later Prime Minister De Quay and Linthorst. It was an organisation that strived for cooperation with the German occupier.

The Germans used Fort Honswijk during the occupation as an interrogation camp, and as a warehouse and packing unit of ammunition for the Luftwaffe (Feld-Luftmunitionslager 32/VI).

After the war, from 1945 until 1949, Fort Honswijk was used to imprison (alleged) collaborators, (alleged) national socialists, etc. The prisoners were abused and treated very badly, and some were kept for more than a year without reason before they were released. Probably one (Kotälla), or perhaps two (Aus der Fünten) of the "Four of Breda" -- German war criminals who later served a life sentence in the prison of Breda -- were imprisoned for a short time at Fort Honswijk after the war.

Fort Honswijk Grafitti 1946
1946 wall drawing
Prisoners in Schalkwijk, May 1945
Prisoners in Schalkwijk, May 1945

See also this short documentary from RTV Utrecht YouTube (Dutch)

Nieuwe Tilburgsche Courant, 10 april 1935



Foto Courant 1935
Zicht op Fort Honswijk e.o.

De eerste gasten zijn er al!

Fort inwendig gemoderniseerd tot een zoo aangenaam mogelijk verblijf.

Een speciale verslaggever van de Telegr. is eens een kijkje gaan nemen rond Fort Honswijk in de provincie Utrecht, het concentratiekamp voor ongewenschte vreemdelingen. Hij vertelt er o.m. het volgende van:

De eerste vreemdelingen, die eenige maanden geleden te Amsterdam werden gearresteerd, zijn gisteren naar 't Fort Honswijk gebracht, om daar voor onbepaalden tijd te blijven. Gisterenmiddag zijn er zeven hier aangekomen, d.w.z. de in preventieve hechtenis gestelde Duitsche communisten, die niet van het vonnis, hun eenige weken geleden te Amsterdam opgelegd, in hooger beroep zijn gegaan.

De anderen, die wel in hooger beroep zijn gegaan, blijven voorloopig nog in het Huis van Bewaring te Amsterdam. Zij zullen er spijt van hebben, want in het thans goed ingerichte fort zullen zij beter zitten dan in de primitieve cellen van het Huis van Bewaring. Honswijk, eenmaal een der bekendste forten in de befaamde waterlinie, is gisteren werkkamp geworden, „gedegradeerd” tot werkkemp zeggen de Honswijkers, die hier nu bijna een jaar geleden het feest van hun twintigjarige kameraadschap vierden en thans wellicht nooit meer op dit fort zuilen samenkomen.

Een fort-hotel.

De oude Honswijkers zullen hun fort niet meer terug kennen. Wat is er veel veranderd. Wekenlang is men bezig geweest om het fort van binnen in te richten tot een oord waarmede de vreemdelingen ongetwijfeld meer dan tevreden zullen zijn.

In de contrescarp, dat is het bouwwerk om den ronden koepel binnen het fort, zijn in de afgeloopen weken aardige slaapkamers gebouwd. Slaapvertrekken met dubbele wanden, waar geen tochtje zal kunnen binnendringen. Slaapkamers voorzien van electrisch licht, van keurige heldere matten, van nieuwe bedden met splinternieuw beddegoed. De kamer zien er gezellig uit. Aan de wanden hangen platen, die de flinke ruime kamers nog wat meer opvroolijken. De grootste zorg is er aan besteed. Wel licht zullen er velen der buitenlandsche gasten zijn, die nog nimmer in zulke vriendelijke slaapkamers hun nachtrust nebben gevonden.


Maar er is nog meer. Er zijn badkamers op het fort gekomen, waar de heeren zien kunnen verfrisschen en er is een recreatiezaal, waar ze 's avonds en 's Zondags gezellig bijeen kunnen zitten om den tijd met gezelschapsspelen door te brengen of zien te verdiepen in boeken of andere lectuur.

Voorloopig zullen de gasten binnen het fort wat opknappen, terwijl zij later, wanneer zij wat aan Honswijk zijn gewend en hun gedrag niets te wenschen overlaat, aan de openbare wegen rond het fort mogen werken. Gisteren kregen zij een voortreffelijken Hollandschen maaltijd. De slager heeft 10 KG. vleesch voor haché geleverd. Zij zullen er van smullen. Want ook aan de keuken in het fort Honswijk zal niets ontbreken. Zij zullen het er goed hebben.

„We raken ze nooit meer kwijt!”

We hebben het ook goed gehad, zegt ons een oude Honswijker. Maar waarom wij vroeger een cantine hadden met een vloerbedekking van grint, waarom wij huisden op steenen vloeren, terwijl men thans alles heeft gedaan om het fort zoo modern in te richten, dat is mij ten eenenmmale onbegrijpelijk.

Alles en alles wordt voor de buitenlandsche gasten gedaan en voor ons in 1914 en 1915 werd er niet aan gedacht aan comfort. „We raken ze nooit meer kwijt,” dat is de voorspelling van hen, die weten hoe alles in het werk is gesteld, om het den buitenlandschen communisten, die als staatsgevaarlijk worden beschouwd, naar den zin te maken. „Ze kunnen straks zelfs een partijtje gaan biljarten”, verzekert iemand, die weten kan dat er dezer dagen eenige biljarts zijn besteld. Ze zullen het best hebben, beter dan in het Huis van Bewaring, waar hun makkers nu nog in eenzaamheid zijn opgesloten. Op het fort zullen zij niet afzonderlijk worden opgesloten, doch met elkaar leven in een goed opgesloten, doch met elkaar leven in een goed thuis te midden van een landelijke omgeving.

Een paar maal per week zullen zij straks waarschijnlijk reeds buiten het fort onder strenge geleide mogen wandelen en gemeten van de mooiste plekken in dit echt-Hollandsche landschap. Zij willen straks nier meer weg.

Zij komen!

De strengste consignes zijn uitgegeven. Allen, zelfs zij die hier weken lang dag in dag uit werkten, moeten zich vanaf heden melden bij de wacht. De bakker, de slager de melkboer zij mogen in de poort maar niet verder dan tot de wacht, waar zij hun waren moeten afgeven.

Vanwaar al die geheimzinnigheid?

De bakker bracht gisteren veertien brooden, een groote mand vol de slager brengt het beste deel van het varken, de melkboer brengt liters melk. Zij moeten komen en zij komen ook. Zij komen plotseling te ruim halfeen, wanneer na uren en uren wachten plotseling op het kleine dijkweggetje een grooten auto nadert. Het is een groene bus. Met snelle vaart rijdt de wagen over den modderigen weg.

Er zitten zeven jongemannen, voor her meerendeel blootshoofd, en een even groot aantal rijksveldwachters in de bus.

De ruiten van den breeden wagen zijn eenigszins beslagen. Maar toch zullen de vreemdelingen door de breede ramen ruimschoots gelegenheid hebben gehad de omgeving van het fort Honswijk goed in zich op te nemen.

De regen gutst bij stroomen neer, wanneer de bus met er vlak achter een kleinen personenauto vol rijksveldwachters, voor de groote poort aankomt. De deuren worden nu wagenwijd geopend, maar de bus is te breed, zij kan er niet in.

De veldwachters uit de achterste auto stappen uit, agenten der militaire politie komen er bij en er wordt gewikt en gewogen. De breedte van den wagen wordt met die van den toegang vergeleken, doch als men het er dan na eenige minuten over eens is, dat de groote auto er onmogelijk door kan komen dan mogen de communisten een voor een uitstappen. Onder strenge bewaking worden zij vervolgens naar hun nieuwe tehuis gebracht. Hier zullen ze blijven. Hoelang?

Nieuwsblad van het Noorden, 25/9/1937

Honswijk weer interneeringskamp?

Reeds enkele candidaten.

De waarschijnlijkheid is, naar de Telegraaf meldt, zeer groot, dat het fort Honswijk, dat op het oogenblik „leeg” staat, binnenkort weer nieuwe bewoners zal krijgen.

Gelijk men weet, werd Honswijk enkele jaren geleden, in Juni 1935, als interneeringskamp voor vreemdelingen, die zich in ons land aan ongewensche politieke activiteit schuldig maakten, ingericht.

De 32 geïnterneerden hadden het in Honswijk best naar hun zin. Zij waren vrijgesteld van het verrichten van werkzaamheden en brachten den tijd zoo aangenaam mogelijk door met lezen, teekenen en, knutselen, terwijl er voor gezorgd werd, dat op het eten niets viel aan te merken.

Deze omstandigheden beletten echter niet dat de geïnterneerden successievelijk weer verdwenen. Slechts enkele maanden na de ingebruikneming was er op Honswijk dan ook nog maar één geïnterneerde over, die er de voorkeur aan gaf te blijven. Voor deze ééne geïnterneerde moest een bewakingspersoneel van 26 personen op het fort worden aangehouden, welke menschen een goed salaris verdienden en daarenboven een „isolatie-toelage” van 6 gulden per dag.

Deze toestand kan natuurlijk niet worden bestendigd, zoodat men ten slotte ook de laatste geïnterneerde verwijderde. Op Honswijk bleef slechts één fortwachter, terwijl een corveeër uit Schalkwijk iederen dag den boel kwam luchten en schoonhouden.

Aanvankelijk was er sprake van dat het interneeringskamp zou worden gesloten, doch later veranderde men aan het departement van Justitie, dat het fort van het departement van Defensie gehuurd had, van meening, en thans is het zoo, dat het fort behoudens enkele kleine voorzieningen zonder meer weer in gebruik kan worden genomen.

Naar het blad vernam, worden er op het oogenblik vijf of zes politiek-actieve vreemdelingen op verschillende punten in Nederland door de justitie vastgehouden. Men acht dit aantal echter nog niet groot genoeg om het interneeringskamp weer open te stellen, omdat men noodelooze hooge uitgaven wenscht te vermijden. Zoodra dit aantal voldoende zal zijn toegenomen, schijnt de kans echter groot, dat Honswijk weer in gebruik zal worden genomen.

NRC, 18 december 1997

'Einthoven stond in 1939 op lijst Gestapo'

De naam van L. Einthoven komt voor op een lijst van Duitsgezinde Nederlandse politieambtenaren die de Gestapo, de geheime politie van nazi-Duitsland, in november 1939 heeft opgesteld. Einthoven was na de oorlog directeur van het Bureau Nationale Veiligheid (BNV), de voorloper van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD).

G. van Roon, oud-hoogleraar geschiedenis aan de Vrije Universiteit, heeft de lijst ontdekt tijdens onderzoek in Gestapo-archieven in Moskou en Berlijn. Deze archieven zijn sinds kort openbaar. De archieven in Berlijn zijn afkomstig uit de voormalige DDR. Op de Gestapo-lijst komen de namen voor van 17 (hoofd-)commissarissen.

Tijdens de oorlog was Einthoven een van de oprichters van de Nederlandse Unie. Hij overleed in 1979. Voor de oorlog was hij hoofdcommissaris van politie in Rotterdam. De Gestapo ging er van uit dat een beroep op de commissarissen gedaan kon worden, als Nederland door Duitsland zou worden bezet. Volgens Van Roon is de lijst opgesteld in verband met een voorgenomen Duitse inval in Nederland in november 1939. Hitler zag daar toen van af, aldus Van Roon, na een negatief advies van zijn generaals en wegens de weersomstandigheden. Volgens Van Roon kan de lijst alleen zijn gebaseerd op eerdere contacten met de Gestapo of met geheim agenten.

Uit de archieven blijkt dat hoge politieambtenaren, zoals de Amsterdamse politiecommissaris K. Broekhoff, informatie hebben versterkt aan Duitsland over naar Nederland gevluchte joden en communisten. Een hoofdcommissaris van de rijkspolitie uit Enschede, Tj. van der Wal, ging in maart 1939 zelf naar het hoofdkantoor van de Gestapo in Berlijn, waar hij gegevens verstrekte die later hebben geleid tot de arrestatie van joodse vluchtelingen. Zowel Broekhoff als Van der Wal komt op de Gestapo-lijst voor.

Van Roon omschrijft de activiteiten van de politieagenten als 'proto-collaboratie'. Te weinig ambtenaren realiseerden zich dat er na de machtsovername van Hitler in 1933 in Duitsland iets fundamenteel was veranderd. Dat was op zich bekend, maar als je het allemaal bij elkaar ziet staan, schrik je toch weer.

Als gevolg van de economische crisis raakte Nederland in de jaren dertig steeds meer afhankelijk van Duitsland, aldus Van Roon. Volgens hem is er tot nu toe te weinig aandacht besteed aan de voorgeschiedenis van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Je ziet in de jaren dertig ook het begin van het latere verzet, maar tegelijkertijd was Nederland op weg een satelliet van Duitsland te worden.

1944- '45 - '48
met een voorwoord van

[pagina 18]

Geslagen werd er op fort „Blauwkapel” veel door de bewakers V. en W. Overigens, ook deze kelder staat niet alleen. Ik noem de kelder van fort Honswijk, tien meter onder de grond, waarin onder anderen de heer Gemmeke woonde en – nog erger – dr A. Grote van Februari tot Juli 1946, alzo gedurende vijf maanden, in het kolenhok moest verblijven, dat 1.50 m hoog, 80 cm breed en 2 m lang was, steeds in het pikdonker, behalve 's nachts wanneer men hem met licht, zogenaamd ter controle, zelfs eens veertien malen in een nacht, kwam kwellen. Een enkele maal werd hij voor vijf minuten gelucht, doch dit was zeer zeldzaam.

[pagina 34]

Genoeg! Ik heb een algemene indruk aangaande het gewone willen geven, aangaande de doorsnee-toestanden gelijk die in 1945 en 1946 overal in het land geheerst hebben. Ja, ook nog in 1947 en 1948. U acht dit overdreven? Dan moet u het verslag eens lezen van het transport van tweeenzestig Nederlanders uit Ludwigsburg naar Nederland door de „Koninklijke” marechaussee, dat op 15 Februari 1947 begon! Een dode, tal van hoofden waar de bebloede vellen bijhingen, bijna geen eten of drinken, leeggeplunderde bagage – slot, in een middeleeuwse, natte, donkere kelder van het fort Honswijk! Voor de dode namen de heren een andere willekeurige Nederlander in de plaats, die zes maanden nodig heeft gehad om te bewijzen dat hij niet met dit transport was meegekomen. Een rechtsstaat?

[pagina 35]

De Gooi- en Eemlander schreef op 26 September 1947 naar aanleiding van het adres van geestelijke en sociale verzorgers te Vught: „Wij hebben geglimlacht als Duitsers beweerden dat zij niet „wisten” wat er in de hel van de concentratiekampen gebeurde. Nu kunnen wij daarvan iets begrijpen. Want ook wij weten niet wat er in „onze” interneringskampen gebeurt. Daar wordt wel niet lichamelijk maar wel geestelijk vermoord en dat is veel erger, niet alleen voor het individu maar ook voor de samenleving, waarin deze nihilisten een besmettingshaard gaan vormen.” Men ziet, de Gooi- en Eemlander schreef een goed woord bij wat zij wist. Maar ze wist niet, hoe in de Nederlandse kampen wel lichamelijk gemoord werd. En ook dit moet zij en moet ons Volk weten, niet om in een schandaalkroniek zich te verlustigen, of over eventuele schuldigen te richten, maar om naar christelijke toestanden te kunnen terugkeren, voordat het te laat is!

Trip page | Top